Половина милијарда евра во трезорот на АЛТА- Што знаела српската Народна банка?

Ноќта меѓу петокот и саботата, околу два и пол часот по полноќ, Народната банка на Србија (НБС) на својот профил на „Икс“ соопшти дека на АЛТА банка, во сопственост на Давор Мацура, ѝ е одземена дозволата за работа. По решението од 31 октомври, со кое на банката ѝ се одзема дозволата, Трговскиот суд во Белград, на 3 ноември, ја назначува Агенцијата за осигурување на депозити за стечаен управник на банката.

Давор Мацура беше приведен во понеделникот, 2 ноември, по налог на Обвинителството за организиран криминал, поради сомнение дека „во периодот до 31 октомври“, со помош на две лица вработени во банката, изнесувал пари од банкарскиот трезор и на тој начин стекнал противправна имотна корист од околу 45 милијарди динари (околу 380 милиони евра).

БИРН упати повеќе прашања до адвокатот на Давор Мацура, Ахмед Делимеѓац, кој рече дека во тој момент обвинителството сè уште го нема сослушано неговиот клиент, поради што не би ги коментирал прашањата.

Во решението за одземање на дозволата за работа на АЛТА банка, до кое имаше увид БИРН, сепак, нема наводи за изнесување пари од трезорот. Во него се наведува дека централната банка утврдила оти финансиската состојба и ликвидноста на АЛТА банка „значително се влошиле“, со што се загрозени „интересите на депонентите или на другите клиенти на банката“.

Народната банка во ова решение наведува дека на 30 септември 2026 година, во благајната на банката – „во банкноти и ковани пари“ – имало близу 60 милијарди динари (повеќе од половина милијарда евра). Од нив, готовината во странски валути изнесувала околу 100 милиони евра, додека остатокот бил во динари, според извештајот на банката.

Централната банка, исто така, утврдила дека за само два дена – на 28 и 29 октомври – од банката биле повлечени депозити во вредност од околу 140 милиони евра, но не се наведува кои клиенти го направиле тоа. Од НБС наведуваат и дека поради „негативните новинарски написи“ во периодот од 26 до 29 октомври била „нарушена репутацијата“ на АЛТА банка. Дополнително, поради огромната количина готовина и можноста од „внатрешна или надворешна измама, пожар, поплава, земјотрес“, банката можела да претрпи загуба поголема од вредноста на нејзиниот капитал, што би го „загрозило продолжувањето на нејзиното работење“.

АЛТА банка е поранешната ЈУБМЕС банка, чиј контролен пакет групацијата АЛТА Пеј, во сопственост на Мацура, го купила од државата во 2019 година за околу пет милиони евра. Мацура, кој ја започнал кариерата како сопственик на менувачница во Земун, важи за бизнисмен близок до СНС, а неговата банка во последните години добивала профитабилни договори од државата и јавните претпријатија.

Податоците за огромната количина готовина – за која НБС при краткотрајната контрола утврдила дека може да исчезне поради измама, поплава, пожар или земјотрес – со години биле јавно достапни за сите. Според официјалните финансиски извештаи на банката, на крајот на 2025 година во благајната, барем на хартија, имало околу 50 милијарди динари во готовина, а една година претходно околу 40 милијарди.

Народната банка на Србија – гувернерката Јоргованка Табаковиќ и четворицата вицегувернери – не одговорија на бројните прашања на БИРН.

Одговори не доставија ниту Агенцијата за осигурување на депозити, ниту Обвинителството за организиран криминал.

Дали воопшто имало готовина

Токму готовината во трезорот е најголемата мистерија во овој случај.

За некои од експертите со кои разговаравме, физички е невозможно во банката да имало 60 милијарди динари во готовина, а Мацура да изнел 45 милијарди, како што наведе Обвинителството за организиран криминал.

„Луѓето често не размислуваат за редот на големина. Станува збор за тони пари. Не е тоа ситуација во која некој ќе влезе во трезорот и ќе изнесе неколку вреќи со пари. За тоа морале да доаѓаат камиони“, вели еден од соговорниците.

За друг соговорник, ова е показател дека тие пари, всушност, воопшто и не биле во банката.

„Клучното прашање е дали воопшто имало готовина, односно дали износите што АЛТА банка ѝ ги пријавувала на НБС се совпаѓале со фактичката состојба на готовината во трезорот. Многу пологично е во подолг временски период во трезорот да се внесувала помала количина готовина од онаа што била евидентирана во сметководството. Доколку навистина имало готовина, најлогично би било таа да биде искористена за решавање на проблемите со ликвидноста“, вели еден од соговорниците на БИРН и додава дека нема никаква шанса некој за неколку дена да изнесе 380 милиони евра во готовина.

„Тоа е сложена операција за која е потребна огромна логистика, особено ако се земат предвид масата и волуменот на толкава количина пари – да не зборуваме и за безбедноста на операцијата“, додава тој.

Што морала да знае НБС

Дозволата, како што веќе беше наведено, е одземена во текот на ноќта меѓу 30 и 31 октомври, а токму во саботата, на 31 октомври, сите четворица вицегувернери соопштија дека со фактичката состојба во АЛТА банка, „која драстично отстапува од извештаите што банката ѝ ги доставувала на НБС“, се запознале дури на вонредната вечерна седница на Извршниот одбор во петокот, на 30 октомври.

Четворицата вицегувернери на НБС – Жељко Јовиќ, Ана Ивановиќ, Драгана Станиќ и Никола Драгашевиќ – го повикаа надлежното обвинителство да утврди зошто морало да дојде до одлуката за одземање на дозволата, односно, да се утврди евентуалната кривична одговорност на одговорните лица во НБС.

„Сметаме дека е особено важно да се утврди кога и на кое раководно ниво постоеле сознанија за воочените ризици и неправилности, на кој начин биле разгледувани наодите, стручните проценки и предупредувањата на вработените во надлежните организациски единици, како и дали врз основа на достапните информации навремено биле преземени соодветни мерки во рамките на законски утврдените надлежности“, соопштија вицегувернерите.

Ниту тие, ниту кабинетот на гувернерката Табаковиќ не одговорија на прашањата на БИРН – за тоа кога НБС вршела посредна и непосредна контрола на АЛТА банка, што презела во врска со очигледната постојана неликвидност во текот на 2026 година, зошто толку доцна започнала со контрола на банката, и покрај сите показатели…

Од друга страна, повеќе соговорници на БИРН потврдија дека во Народната банка веќе со години постои практика вицегувернерите да бидат „прескокнувани“ при донесувањето одлуки, односно за некои работи воопшто и да не дознаваат сè додека не се случат, бидејќи раководството не го почитувало „синџирот на команда“.

Дека проблемите на АЛТА банка не настанале преку ноќ, може да се види и од самото решение за одземање на дозволата.

НБС во своите наоди утврдила дека АЛТА банка во текот на 2026 година постојано имала проблеми со ликвидноста и бележела „негативни кумулативни гепови“. Тоа значи дека банката, за да собере што повеќе депозити со кои би ја подобрила ликвидноста, нудела сè повисоки каматни стапки, додека каматните стапки на кредитите останувале исти.

Просечната пондерирана каматна стапка на вкупните депозити изнесувала 3,13 отсто, за разлика од просечните 1,59 отсто на ниво на банкарскиот сектор, се укажува во решението.

Уште еден од важните наоди на НБС бил дека вкупните депозити на јавниот сектор, јавните претпријатија и банките во стечај на крајот на септември изнесувале околу 400 милиони евра, односно една четвртина од сите депозити во банката. Истовремено, АЛТА банка на овие депозити плаќала исклучително високи каматни стапки – 5,61 отсто за депозитите во динари и 4,58 отсто за оние во евра.

Утврдена била и концентрација на депозитите, односно дека на крајот на септември 2026 година тројцата најголеми депоненти држеле повеќе од 10 отсто од вкупните депозити, а десетте најголеми депоненти повеќе од 21 отсто.

„НБС имала сериозни причини за интервенција. Наглото намалување на депозитите во текот на 28 и 29 октомври, високата концентрација на депозитите, проблемите во структурата на ликвидните средства и неизвршувањето на одредени обврски претставуваат сериозни сигнали за загрозена ликвидност. Затоа не би ја доведувал во прашање потребата од итна регулаторна интервенција“, вели за БИРН Никола Фабрис, редовен професор на Економскиот факултет при Универзитетот во Белград, откако новинарот на БИРН го запозна со најзначајните наоди од решението за одземање на дозволата.

Според него, НБС можела да ја одземе дозволата, а привремената управа претставувала алтернатива што заслужува сериозно разгледување, со напомена дека не може да се тврди оти привремената управа сигурно би ги решила проблемите на банката.

За професорот Фабрис останува отворено и прашањето дали пораното применување мерки можело да го спречи наглото влошување на ликвидноста и губењето на довербата на депонентите.

„Најсилниот аргумент во прилог на одлуката на НБС е фактот дека на 30 октомври банката не исполнувала одредени обврски кон клиентите и доверителите, во услови на нагло повлекување на депозитите. Сепак, не е познато за колкави износи станува збор“, вели Фабрис.

Освен со професорот Фабрис, БИРН разговараше и со уште неколку експерти, кои сакаа да останат анонимни. Сите до еден го кажаа истото – Народната банка требало многу пред контролата направена на крајот на октомври, да знае каква е состојбата во АЛТА банка – како гувернерката Табаковиќ, така и одредени вицегувернери.

„Постојат дневни извештаи за ликвидноста што извршниот одбор на секоја банка мора електронски да ѝ ги доставува на Народната банка, на точно определена адреса, каде што се следи што се случува. Чувањето огромна количина готовина секогаш мора да биде предмет на проверка, не затоа што е незаконско, туку затоа што едноставно е ненормално. Секоја нормална банка настојува да ги пласира своите средства, може барем да купи државни хартии од вредност, наместо да чува готовина во трезорот“, вели за БИРН еден од соговорниците.

„НБС требало да дејствува превентивно, да испрати контрола, да издаде налози, па дури потоа, ако ништо не дало резултат, на крајот да се оди во стечај. Ми се чини дека НБС пропуштила навреме да реагира, па можеби на крајот и немало друга опција освен стечај. Но тоа веројатно е и резултат на потенцијални нерегуларности во претходното работење на банката, одобрување кредити на поврзани лица и слично“, вели друг соговорник на БИРН, со напомена дека НБС секојдневно ја знае состојбата со ликвидноста на банката.

„Таа можела да испрати таму свои супервизори, кои имале право и да го ограничат изнесувањето девизи, да ја проверат правната основа, да забранат… Ако е точно ова дека една четвртина од активата била во готовина, тоа е катастрофа – вообичаено е тој удел да изнесува три до четири отсто“, додава соговорникот.

Хронологија: Од „сè е под контрола“ до одземање на дозволата

Првите – иако неофицијални – информации дека нешто необично се случува во АЛТА банка стигнаа до јавноста преку социјалните мрежи уште во вторникот, на 27 октомври, два дена откако дотогаш владејачката Српска напредна странка претрпе убедлив пораз на парламентарните избори.

Според овие наводи, изнесувањето пари од АЛТА банка и нивното префрлање во странство започнало уште во понеделникот.

Меѓутоа, истиот ден – 27 октомври – Народната банка објави соопштение во кое наведе дека сè е под контрола, дека сите трансфери се вршат преку редовните канали на платниот промет, во согласност со прописите и процедурите, како и дека НБС континуирано врши надзор и контрола на работењето на сите банки.

Потоа, на 29 октомври, лично гувернерката Табаковиќ издаде ново, значително подолго соопштение, но без конкретни информации, кое започнуваше со реченицата: „Ако веруваме во подобра иднина, нашите одлуки не смеат да бидат водени од стравот од неа, туку од довербата во фактите“.

И во ова соопштение, накратко, беше кажано дека НБС сè следи и надгледува, „во согласност со законот и независно од актуелните јавни и политички околности“.

Следното соопштение од НБС, објавено среде ноќта меѓу 30 и 31 октомври, беше дека централната банка ѝ ја одзела дозволата за работа на АЛТА банка.

Од решението со кое на банката на Давор Мацура ѝ се одзема дозволата, всушност, се гледа дека НБС на 29 октомври – два дена откако јавноста беше алармирана за необичните случувања – во постапка на „посредна контрола“ („од документацијата“, односно без излегување на терен, во самата банка) донела решение според кое АЛТА банка требало, меѓу другото, „најдоцна во рок од три работни дена од приемот на Решението да изврши попис на готовината во благајната, со цел да се провери усогласеноста на фактичката состојба на готовината во благајната со сметководствената вредност“.

Значи, НБС ѝ наложила на самата контролирана банка – и тоа во рок од три работни дена, што во тој момент значело најдоцна до вторник, 2 ноември – да преброи колку пари има во благајната.

Меѓутоа, наместо да се почекаат овие „три работни дена“, веќе следниот ден, на 30 октомври – како што пишува во решението за одземање на дозволата – НБС „дошла до сознанија“ дека АЛТА банка престанала да ги извршува налозите за пренос на средства на некои од своите клиенти, дека само во претходните два дена од банката биле повлечени депозити во вредност од околу 140 милиони евра и дека банката не ги подмирила обврските по основ на „ноќни позајмици“ во предвидениот рок.

По ова, НБС оценила дека „постои голема веројатност банката наскоро да стане неликвидна“, односно дека постои можност состојбата на банката да биде таква што таа веројатно нема да може да продолжи со работењето – па ѝ ја одзела дозволата за работа.

Ниту Обвинителството за организиран криминал не одговори на прашањата на БИРН – зошто чекале од 27 октомври, кога од НБС побарале известувања во врска со работењето на АЛТА банка, до 30 октомври, кога НБС им одговорила. Истиот ден, ОЈО за организиран криминал наложило Службата за борба против организираниот криминал да го провери работењето и на АЛТА банка и на НБС.

И НБС и ОЈО за организиран криминал чекале со денови. Според пишувањето на „Нова економија“, која разговарала со вработени во АЛТА банка, од вторникот луѓето во банката „почнале да забележуваат дека парите масовно се повлекуваат од сметките“. Тоа го правеле и правни и физички лица, а префрлањата на пари на сметки во други банки биле и „во износи од повеќе милиони“.

Што понатаму: Кој сега ја контролира АЛТА банка

Банката сега е „во рацете“ на Агенцијата за осигурување на депозити. Меѓутоа, и ова отвора интересни прашања.

Имено, и самата Агенција имала депозити во АЛТА банка, и тоа средства на „старите“ банки во стечај, што може да се види од решението за одземање на дозволата за работа.

Со оглед на тоа што ниту Агенцијата, ниту нејзината директорка Љубица Пантелиќ не одговорија на прашањата на БИРН, не беше можно да се провери дали, освен депозитите на банките во стечај, во АЛТА банка се наоѓале и депозити од сопствените средства на Агенцијата, како и дали Агенцијата рамномерно ги распределувала депозитите и во други деловни банки.

Една од „теориите“ на двајца соговорници на БИРН е дека АЛТА банка веднаш била турната во стечај – наместо да бидат применети други мерки од надлежност на НБС – бидејќи процесот на реструктурирање би бил многу потранспарентен од итното заминување во стечај.

Управниот одбор на Агенцијата за осигурување на депозити, инаку, го сочинуваат три члена – двајца од Министерството за финансии (претседател на Управниот одбор е помошник-министерот за финансии), а еден од Народната банка на Србија – директорот на Секторот за контрола на работењето на банките во НБС.

„Мртва, банката е помалку опасна за нив отколку жива“, вели извор на БИРН.

Според законот, осигурени се сите депозити на физичките лица и на малите и средните претпријатија до 50.000 евра, а нивната исплата би требало да започне во наредните денови.

Депозитите на големите правни лица и износите над 50.000 евра не се осигурени.