Сè започна со незадоволството на локалното население, а потоа случајот доби национални размери. Сега прашањето за незаконски депонираниот отпад во еден мал хрватски град стигна и до Брисел.
Во февруари минатата година, надлежните институции го открија постоењето на десетици илјади тони незаконски депониран опасен отпад на локацијата на поранешна фабрика за преработка на храна во Госпиќ, во планинскиот регион Лика, сместен меѓу јадранскиот брег и границата со Босна и Херцеговина.
Според првичните информации, требало да станува збор за пластика наменета за рециклирање, но анализите спроведени од Факултетот за геотехнички инженеринг во Загреб откриле присуство на PFAS-хемикалии во подземните води. Овие супстанции се познати како „вечни хемикалии“ поради фактот што со текот на времето не се разградуваат во животната средина.
Незадоволството на локалното население доби национални размери, кулминирајќи со масовен протест во центарот на Загреб во септември.
На 5 ноември, прашањето стигна до Брисел, кога жителот на Госпиќ, Вјекослав Бушиќ, се обрати пред Комисијата за петиции на Европскиот парламент.
Тој зборуваше во име на граѓанската иницијатива „Госпиќ је наш дом“ [Госпиќ е нашиот дом] и нејзината петиција до Европскиот парламент, во која се наведува дека дошло до прекршување на законодавството на ЕУ за животна средина.
Свртeјќи го вниманието на Комисијата кон наодите што покажуваат дека концентрациите на PFAS-соединенија во приватните бунари се седум пати повисоки од дозволените вредности, Бушиќ директно ја обвини хрватската држава за одговорност.
„Нашата држава знаеше за каков вид отпад станува збор“, изјави тој.
„Уште во април 2024 година, анализите спроведени по барање на Државниот инспекторат покажаа дека отпадот е опасен. Сепак, целосната анализа ја добивме дури во јули 2026 година, година и пол откако беше откриен скандалот.“
Според наодите на кои се повика Бушиќ, биле надминати дозволените вредности за дури седум тешки метали, при што нивото на високо токсичниот антимон ја надминало максимално дозволената граница за дури 700 пати.
„Државата беше запознаена со сето ова две години пред нас, но не успеа да ги предупреди граѓаните за потенцијалната опасност и последиците“, изјави Бушиќ.
Ова прашање се заканува да стане сериозен политички проблем за владејачката Хрватска демократска заедница (ХДЗ), по долгогодишното, според оценките на експертите, крајно недоволно дејствување во областа на управувањето со отпадот.
По една деценија владеење на ХДЗ, опозицијата одеднаш доби „голема количина политичка муниција“, изјави политичкиот аналитичар Давор Ѓенеро.
„Речиси ништо не сме направиле за да го решиме проблемот со управувањето со отпадот“, рече тој, осврнувајќи се на Хрватска, која е членка на ЕУ од 2013 година.
„Има многу малку места во Хрватска каде што системот навистина функционира.“
„Кога станува збор за решавање на вакви чувствителни прашања, недостига еден основен ресурс: консензус дека мора да се преземат конкретни мерки, како и разбирање дека принципот ‘не во мојот двор’ не може секогаш да се применува.“
„Постојан извор на загадување“
Локацијата во Госпиќ каде што беше истурен отпадот сега е покриена со фолија | Фото: В. Тешија/БИРН.
Според владините податоци, во Госпиќ се наоѓаат приближно 44.000 тони отпад, вклучително и повеќе од 33.000 тони опасен отпад закопан во порозниот карстен терен.
Соопштувајќи го откривањето на отпадот, полицијата информираше дека во операција спроведена во соработка со Европол биле уапсени 13 лица. За две од нив, и двајцата хрватски државјани, било оценето дека претставуваат „високоприоритетни цели“, за кои се верува дека го организирале незаконскиот увоз на опасен отпад од Италија, Словенија и Германија, кој потоа бил депониран во Госпиќ и во блиските градови Бенковац и Сењ.
Со оваа незаконска шема бил остварен профит од најмалку четири милиони евра.
Наводниот организатор на операцијата е Јосип Синчек од компанијата „Типос Ресурс“, која поседувала дозвола издадена од надлежните институции за преработка на неопасен отпад. Истрагата сè уште е во тек.
Хрватската Канцеларија за сузбивање на корупцијата и организираниот криминал (УСКОК) предупреди дека, доколку не се преземат мерки за санација, отпадот „претставува постојан извор на загадување, со тенденција на ширење и зголемување на интензитетот на неговото влијание врз животната средина и здравјето на луѓето“.
Откритијата ја шокираа јавноста во општество кое не е склоно кон големи јавни протести.
Од прогласувањето на независноста на Хрватска во 1991 година, имало само три масовни демонстрации што не биле организирани од политички партии или синдикати: во 1996 година, демонстрантите се собрале во Загреб за да го осудат згаснувањето на популарното независно Радио 101; а во 2016 година, откажаната реформа на образовниот систем предизвикала масовни протести.
Третиот масовен протест се одржа на 5 септември оваа година. Преку ноќ, заштитата на животната средина стана едно од главните национални политички прашања.
„Целиот систем доцни 20 години“, изјави Вјеран Пиршиќ, претседател на здружението „Еко Кварнер“ на островот Крк и долгогодишен еколошки активист.
„Слични сценарија како она во Госпиќ имаме на стотици други места.“
Ѓенеро изјави дека премиерот Андреј Пленковиќ, кој е на власт од 2016 година, ја покажал својата загриженост поради потенцијалната политичка штета кога му ја доверил задачата за решавање на проблемот на својот најефикасен оперативец – вицепремиерот и министер за градежништво Бранко Бачиќ.
„Може да се види дека тој [Пленковиќ] започна да се справува со ситуацијата во Госпиќ на начин што покажува дека е свесен оти ова, во извесна смисла, е момент од типот ‘да се биде или не’ за него“, изјави Ѓенеро за БИРН.
„Свесен е дека нема многу време да го реши проблемот, а неговите реакции се прилично загрижени.“
Начин на функционирање
Депонија во Грачац | Фото: В. Тешија/БИРН
Новинарите кои истражувале други незаконски депонии откриле заеднички начин на функционирање: компанија добива дозвола за депонирање неопасен отпад, но количината на отпад што потоа се складира на таа локација значително ги надминува дозволените граници; притоа, отпадот што се депонира не секогаш е ограничен само на неопасни материјали.
Во септември, во малиот град Доњи Михољац, во близина на Осиек, во источна Хрватска, Државниот инспекторат утврдил дека компанијата „Екокро вижн“ складирала поголема количина отпад од онаа што ѝ била дозволена со лиценцата.
Инспекторатот постапил по пријава поднесена од левичарската зелена политичка партија „Можемо!“ [Можеме!], која е на власт во Загреб.
Компанијата „Екокро вижн“ во меѓувреме влегла во претстечајна постапка.
Борис Киш, градски советник на партијата „Можемо!“ во Осиек, постави прашање кој ќе биде одговорен за чистење на локацијата доколку компанијата банкротира.
„Во саботата го посетив Доњи Михољац за да видам што е направено и дали локацијата се чисти“, изјави тој за БИРН.
„Само мала количина отпад беше отстранета од јавната површина – сè друго останува точно онака како што беше.“
Според Киш, Фондот за заштита на животната средина и енергетска ефикасност треба да биде одговорен за чистење на ваквите депонии доколку компаниите што управуваат со нив банкротираат.
„Тој фонд само ги трупа парите – на крајот на 2025 година на неговата сметка имаше 566 милиони евра“, изјави тој.
Слична ситуација постои и на неколку други депонии, вклучително и една во близина на градот Грачац, каде што веќе една деценија стојат неколку илјади тони автомобилски гуми и балирана пластика, покрај езерото Штикада и реката Зрмања, која претставува извор на вода за пиење.
Компанијата одговорна за натрупувањето на отпадот, „Производња Маун“, влезе во стечај во ноември 2023 година.
Како последица на тоа, Фондот за заштита на животната средина и енергетска ефикасност го презеде планот за санација на локацијата. Иако депонијата требаше да биде исчистена минатата година, досега не е постигнат никаков напредок.
Фондот за заштита на животната средина и енергетска ефикасност не одговори на барањето за коментар.
Апел до Брисел
Критичен момент за премиерот Пленковиќ | Фото: Flickr на Влада на РСМ
Пиршиќ за ситуацијата ја обвини корупцијата.
„Кога ќе ги комбинирате овие фактори – слаба локална заедница, дел од државниот апарат за кој со правосилни судски пресуди е докажано дека е корумпиран и недоволно добро дефиниран систем за управување со отпадот – беше само прашање на време кога одредени италијански оператори вклучени во оваа дејност ќе почнат да го транспортираат својот отпад во земјата од другата страна на Јадранското Море“, изјави тој за БИРН.
Пиршиќ рече дека истите лица кои биле вклучени во депонирањето на отпадот, истовремено биле ангажирани и во санацијата на тие депонии.
Тој го наведе случајот со фабрика за феролегури во близина на крајбрежниот град Шибеник, која ја преместила својата згура на плодна рамнина во зaдината на Задар.
„Таму се појави специфичен вид мафија, која обезбеди договор вреден 10 милиони куни [1,3 милиони евра], сума што на крајот порасна на 100 милиони куни [13 милиони евра], но тие не успеаја да ја спроведат санацијата“, изјави Пиршиќ.
„Всушност, понекогаш предизвикуваа и дополнителна штета.“
Според Бушиќ, до минатата недела, кога се обратил пред Комисијата на Европскиот парламент, бил отстранет само еден процент од отпадот во Госпиќ.
По војната од 1991 до 1995 година, рече тој, младите Хрвати биле „оставени пред урнатини“, но истрајале, верувајќи дека „градат дом во кој нивните деца ќе можат да живеат во мир“.
„Денес и ние имаме свои деца, а целиот живот го поминавме во борба – најпрво за слобода, потоа за повторно да ги изградиме нашите животи, а сега за чиста вода. Не сакаме оваа борба да ја оставиме како наследство на следната генерација.“
Тој ја повика Европската комисија, извршното тело на Европската Унија, да испрати истражна мисија за утврдување на фактичката состојба.
Пиршиќ изјави дека хрватската држава, многу често, презема дејствија само кога тоа ќе ѝ биде наложено од Брисел.
„Хрватска е мала, корумпирана земја со слаба бирократска влада – односно, силен премиер и слаба влада – со силно изразен неоколонијален ген кога станува збор за директивите од Брисел“, изјави тој.
„Ако сакате нешто да промените во Хрватска, тоа мора да биде наредено од Брисел.“
